Waaga Cusub ee Gargaarka Bani’aadamnimada ee Soomaaliya

Tallaabo taariikhi ah oo lagu qeexayo mustaqbalka gargaarka bani’aadamnimada ee Soomaaliya, ayaa lagu qabtay Baydhabo, oo ah Xarunta KMG ah ee Dowlad-Goboleedka Koonfur Galbeed, shirweynihii Madasha Arrimaha Bani’aadannimada ee Qaranka (CHF). Shirkan muhiimka ah, oo dhacay 6-dii Agoosto 2025, wuxuu isugu keenay dhammaan daneeyayaasha waaweyn si ay uga hadlaan caqabadaha adag ee dalka, ayna u dejiyaan waddo cusub oo ku salaysan xalal ay Soomaalida hormuudka ka yihiin, kuwaas oo loo dhan yahay, isla markaana adkaysi leh. War-murtiyeedkan wuxuu qeexayaa natiijooyinkii ugu muhiimsanaa ee shirka, ballanqaadyadii iyo talooyinkii, isagoo muujinaya go’aan wadajir ah oo lagu doonayo in laga gudbo gargaarka degdegga ah, loona gudbo horumar waara iyo isku-filnaansho mustaqbalka fog.

War-murtiyeedka Madasha Arrimaha Bani’aadannimada ee Soomaaliya (CHF)

Baydhabo, Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ee Soomaaliya

6dii Agoosto 2025

Soomaaliya waxay sii waddaa inay la daalaa dhacdo dhibaatooyin isku dhafan oo is-dulsaaran, oo ka dhashay musiibooyinka cimilada, barakac baahsan, iyo lacag-la’aan joogto ah. Iyadoo xaaladdu sidaas tahay, Madasha Arrimaha Bani’aadannimada ee Soomaaliya (CHF), oo lagu qabtay Baydhabo 6-dii Agoosto 2025, wuxuu calaamad u ahaa tallaabo muhiim ah oo loo qaaday dhinaca xalalka ay Soomaalida hormuudka ka yihiin. Iyadoo mawduuca shirka uu ahaa “Hogaaminta Hawlaha Gargaarka ee Ku-salaysan Deegaanka, Loo-dhan yahay, iyo Kuwa Adkeysi leh,” shirweynaha ayaa hoosta ka xariiqay baahida degdegga ah ee ah in Soomaalida la geliyo safka hore ee dhaqaale-ururinta iyo hirgelinta, iyadoo laga guurayo jawaabaha degdegga ah, loona gudbayo habab waara oo ay bulshada deegaanku hormuudka ka yihiin.

Sida uu si sax ah u sheegay Mudane Cali Saciid Fiqi, Guddoomiyaha Baarlamaanka ahna Ku-simaha Madaxweynaha Koonfur Galbeed, “Waxaa naga go’an inaan ka gudubno gargaarka degdegga ah, aana u gudubno xasilooni waarta iyo isku-filnaansho. Laakiin kaligeen ma samayn karno.”

Aasaaska xasiloonida muddada-dheer iyo isku-filnaanshada wuxuu ku jiraa iskaashi xooggan oo dhexmara Dowladda Federaalka Soomaaliya (FGS), Dowladaha Xubnaha ka ah (FMS), Maamulka Gobolka Banaadir (BRA), Qurbajoogta Soomaaliyeed, Ganacsatada gaarka ah, iyo Ururada Maxalliga ah iyo kuwa Caalamiga ahba. Sida uu xoojiyay Mudane Maxamuud Macallin Cabdulle, Guddoomiyaha Hay’adda Maareynta Masiibooyinka Soomaaliyeed (SoDMA), “Hay’adda Maareynta Masiibooyinka Soomaaliyeed waxay ka go’an tahay inay xoojiso isku-dubbaridka dhammaan jilayaasha, hubiso isla-xisaabtanka, ayna buuxiso farqiga u dhexeeya ballanqaadyada caalamiga ah iyo ficilka deegaanka. Shirweynahan ma aha mid ku saabsan hadal; wuxuu ku saabsan yahay xalal.”

Guusha Shirweynahan waxay ku jirtaa in ballanqaadyada loo rogo ficil, iyo in la hubiyo in gargaarka bani’aadamnimada uu u muuqdo mid si aasaasi ah u kala duwan oo ay bulshada deegaanku hormuud ka yihiin. Hadalkiisii, Mudane George Conway, Ku-xigeenka Wakiilka Gaarka ah ee Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay (DSRSG/RC/HC), wuxuu yiri, “Waxa aan u baahannahay inaan sii wadno maalgashiga awoodaha jawaab-celinta ee heer qaran iyo heer deegaan, iyo in la wareejiyo lahaanshaha iyo mas’uuliyadda dib loogu celiyo qaab-dhismeedyada qaranka, iyadoo ay socoto dhismaha dawlad-nimada ee dhammaan Soomaaliya.”

Shirweynaha:

• Waxaa la soo bandhigay dulmar qotodheer oo ku saabsan xaaladda abaaraha ee hadda jirta, oo ay ka mid ahaayeen istiraatiijiyadaha u diyaar garowga, jawaabaha gargaarka bani’aadamnimada ee socda, iyo tallaabooyinka degdegga ah ee looga baahan yahay soo kabashada. Waxaa la xusay in 2.5 milyan oo qof ay ku nool yihiin meelo loo kala saaray in ay si daran ama si dhexdhexaad ah ay u saameeyeen abaaraha 26 degmo, iyadoo 887,000 oo qof ay ku nool yihiin meelaha si daran u saameeyay. Tirada dadka u baahan gargaarka (PIN) ee abaaraha saameeyeen ayaa lagu qiyaasay 926,000. Inkasta oo Qorshaha Baahiyaha Gargaarka iyo Jawaab-celinta (HNRP) uu markii hore bartilmaameedsanayay 920,000 oo qof, haddana dib-u-habaynta mudnaanta ayaa hoos u dhigtay tiradaas ilaa 162,000 oo ku nool toban degmo oo keliya. Baaxadda jawaab-celinta ayaa weli ka hooseysa 25% meelaha intooda badan ee ay dhibaatadu ka jirto, taasoo muujinaysa baahida loo qabo in la isku daro adkeysiga muddada-dheer iyo u diyaar garowga gargaarka bani’aadamnimada.
• Waxaa laga hadlay xaaladda dhaqaalaha, iyadoo ka qaybgalayaashu ay xuseen in lacag-la’aanta ba’an ay sii kordhinayso baahiyaha gargaarka. Shirweynaha ayaa xoojiyay muhiimadda ay leedahay in Soomaalida la geliyo safka hore ee dhaqaale-ururinta iyo hirgelinta si loo jebiyo wareegga jawaab-celinta degdegga ah. Maadaama ay deeq-bixiyeyaasha waaweyn ay la kulmaan cadaadis sii kordhaya, Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay ballanqaadday $500,000, halka Maamulka Gobolka Banaadir uu ku daray $200,000 si wax looga qabto abaarta gobolka Awdal. Guddoomiyaha SoDMA ayaa u yeeray ganacsatada gaarka ah iyo qurbajoogta, isagoo hoosta ka xariiqay isbeddel muhiim ah oo ah in ilaha dhaqaale ee maxalliga ahi ay door muhiim ah ka ciyaaraan buuxinta farqiga dhaqaalaha.
• Intii lagu guda jiray dood ku saabsan aqbalidda xaqiiqooyinka dhaqaalaha, Rugta Ganacsiga ayaa ballanqaadday inay ku darsan doonto 3% qaybtooda dakhliga dekedaha ee dadaallada gargaarka, taas oo u furi karta malaayiin doolar sanad walba.
• Wakiillada Bulshada Qurbajoogta Soomaaliyeed waxay xoojiyeen baahida loo qabo in laga gudbo jawaab-celinta degdegga ah ee xaaladaha degdegga ah, loona gudbo maalgashiga muddada-dheer ee dhinacyada sida kaabayaasha biyaha, tamarta la cusboonaysiin karo, iyo beeraha la jaanqaada cimilada.
• Hay’adda Maareynta Masiibooyinka Soomaaliyeed (SoDMA) waxay u doodday nidaaminta Sanduuqa Qaranka ee Maareynta Masiibooyinka si loo dhexeeyo loona fududeeyo dhaqaale-ururinta gudaha, iyadoo la hubinayo saadaalin xilliyada dhibaatooyinka. Daneeyayaasha ayaa sidoo kale ku dhiirigeliyay Wasaaradda Maaliyadda inay dejiso miisaaniyad gaar ah oo loogu talagalay Maareynta Khatarta Masiibooyinka (DRM) ayna si dhow ula shaqayso SoDMA si loo hay’adeeyo Sanduuqa Maareynta Masiibooyinka.
• Waxaa la xoojiyay doorka muhiimka ah ee ay Ururada Aan Dawliga ahayn ee maxalliga ah, ururada bulshada, iyo hay’adaha heer hoose ka qaataan hoggaaminta qaab-dhismeedka barnaamijyada; doorka ganacsatada gaarka ah ee maalgelinta hal-abuurrada sida miraha u adkaysan kara abaaraha iyo tamarta la cusboonaysiin karo; iyo mas’uuliyadda dowladda ee ah inay ku dhaqan geliso isla-xisaabtan iyadoo loo marayo doorka isku-dubbaridka ee SoDMA.
• Ururka Bangiyada Soomaaliya iyo ganacsatada gaarka ah, oo ay ku jiraan Hormuud Salaam Foundation, waxay xaqiijiyeen ballanqaadkooda wadajirka ah ee ah falalka gargaarka bani’aadamnimada ee isku-dhafan, mabaadi’da ku dhisan, iyo kuwa adkeysiga leh. Waxay ku booriyeen dhammaan daneeyayaasha inay ahaadaan kuwo firfircoon, xeelad-dheer, iyo kuwo loo dhan yahay oo qaabeeya muuqaalka gargaarka bani’aadamnimada ee Soomaaliya ee ku jira dhibaatooyinka isku-dhexgalka, iyagoo xoojinaya muhiimadda ay leedahay dhiirigelinta maxalliga ah si loo hubiyo in gargaarka uu noqdo mid waxtar leh iyo mid joogto ah.
• Waxay u mahadcelinayaan Wakaaladda Iskaashiga Caalamiga ee Kuuriya (KOICA) iyo Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay (UNFPA) taageerada deeqsinimada leh ee ay ku suurtogeliyeen shirkan muhiimka ah. Taageeradooda joogtada ah waxay muhiim u ahayd horumarinta isku-dubbaridka gargaarka bani’aadamnimada ee dhammaan Soomaaliya.
• Waxay xuseen hadalladii furitaanka ee Mudane Cali Saciid Fiqi, Guddoomiyaha Baarlamaanka ahna Ku-simaha Madaxweynaha Koonfur Galbeed, Mudane Maxamuud Macallin Cabdulle, Guddoomiyaha Hay’adda Maareynta Masiibooyinka Soomaaliyeed (SoDMA), iyo Mudane George Conway, DSRSG/RC/HC. Shirweynaha ayaa sidoo kale qiray ka qaybgalka qiimaha leh ee Wasiirrada Dowlad Goboleedyada, Xiriirka Ururada Aan Dawliga ahayn (NGO Consortium), Rugta Ganacsiga, Ururada Bulshada Rayidka, Ururka Bangiyada Soomaaliya, iyo Hormuud Salaam Foundation.

Talooyinka Muhiimka ah:

1- Ballanqaadka oo Ficil Laga Dhigo: Waa in boqolleyda 3% ah ee ay ballanqaadday Rugta Ganacsiga ay ka guurto fikrad una guurto xaqiiqo, si loo hubiyo in lacagtaas ay si toos ah u xoojiso jawaabaha gargaarka bani’aadamnimada ee safafka hore.

2- Qurbajoogta oo ah Shuraako Istiraatiiji ah: Aasaasidda madal rasmi ah oo isku-dubbaridka qurbajoogta, iyadoo lala kaashanayo Wasaaradda Arrimaha Dibedda, waxay taageerada qurbajoogta ka wareejin doontaa gargaarka degdegga ah, loona weecin doonaa dadaallada adkeysiga muddada-dheer sida kaabayaasha biyaha, tamarta la cusboonaysiin karo, iyo la qabsiga cimilada.

3- Sanduuqa Mustaqbalka: Sanduuqa Qaranka ee Maareynta Masiibooyinka waa inuu ka guuraa soo jeedin una guuraa siyaasad, iyadoo ay ka go’an tahay heer federaal iyo heer dowlad goboleed inay abuuraan hannaan maaliyadeed oo waara oo loogu talagalay wax ka qabashada dhibaatooyinka.

Mustaqbalka dhow, Shirweyne ku saabsan Dib-u-qaabaynta Iskaashiga Bini’aadamnimada: Shirweyne ay Soomaalida hormuud ka yihiin oo loogu talagalay Ficil Loo-dhan yahay ayaa si ku-meel-gaar ah loo qorsheeyay bisha Sebtembar 2025. Shirkan wuxuu bixin doonaa madal muhiim ah oo lagu sii horumarinayo iskaashiga gargaarka bani’aadamnimada ee loo dhan yahay, ee ay bulshada deegaanka horseedka ka yihiin ee guud ahaan Soomaaliya.

Dhammaad